Ρωσία και ιμπεριαλιστική ηγεμονία [2]

Εδώ το 1ο μέρος: Κριμαία, Ρωσία και ιμπεριαλιστική ηγεμονία (Α’ μέρος)

Κ.Μαραγκός για το Avantgarde [σε pdf]

gazprom

Ιμπεριαλισμός και ηγεμονία σήμερα και όχι το 1914

H μεταπολεμική συνθήκη είναι η σημαντικότερη διαφοροποίηση από την οπτική που είχε ο Λένιν για το ιμπεριαλιστικό σύστημα το 1914. Από το 2ο παγκόσμιο πόλεμο και μετά δεν έχουμε το σχήμα μερικών ισχυρών καπιταλιστικών χωρών (πχ Γαλλία, Αγγλία, Γερμανία, Αμερική που κόβουν φέτες τις παλιές αυτοκρατορίες και μοιράζουν τον κόσμο, αφού πρώτα λύσουν τις διαφορές τους, ισοπεδώνοντας ο ένας τον άλλο. Οι παλιές ιμπεριαλιστικές χώρες που το 1914 έκαναν αυτή τη δουλειά τώρα βρίσκονται σε ένα ενιαίο ιμπεριαλιστικό μπλοκ, όπως αυτό ορίστηκε στις συνθήκες του ψυχρού πολέμου υπό την αμερικάνικη ηγεμονία. Ακόμα και η Ιαπωνία καθώς και η Γερμανία, οι δύο μεγάλοι ηττημένοι του 2ου παγκοσμίου, χωρίς να έχουν καμία άλλη επιλογή δέχονται αναγκαστικά τους όρους που υπαγορεύουν οι Aμερικάνοι, προκείμενου να ξαναμπούν στο παιχνίδι. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν εσωτερικοί ανταγωνισμοί, όμως πιστεύει κανείς ότι αυτοί οι ανταγωνισμοί αφορούν το ξαναμοίρασμα των αγορών, ή ότι θα καταλήξουν σε μια πολεμική αναμέτρηση για την παγκόσμια ηγεμονία; Ποια είναι λοιπόν η αναλογία με το 1914; Μήπως στο ρόλο της Γερμανίας σήμερα βρίσκεται η Ρωσία και στο ρόλο της Ιαπωνίας η Κίνα;

Τα σύνορα της Ευρώπης είναι τα σύνορα της Γιάλταςκαι ότι άφησε πίσω της η κατάρρευση του ανατολικού μπλοκ.Από το οποίο με εξαίρεση τη Ρωσία, τη Λευκορωσία και προς το παρόν την Ουκρανία όλες οι υπόλοιπες (που γειτνίαζαν με τη δυτική Ευρώπη) εντάχθηκαν πλήρως στη δυτική σφαίρα επιρροής (ΕΕ ή ΝΑΤΟ), παρά τις συμφωνίες με τον Γκορμπατσόφ ότι θα διατηρούσαν μια ουδετερότητα.

Το διεθνές τοπίο ωστόσο αλλάζει εντελώς μετά τον 2ο παγκόσμιο πόλεμο.Ο παγκόσμιος χάρτης όπως είχε διαμορφωθεί μέχρι τη δεκαετία του 30 την εποχή δηλαδή που ο Λένιν πραγματεύεται τον “Ιμπεριαλισμό” δεν υπάρχει πια. Ένα κύμα αποαποικιοποίησης σαρώνει όλες τις αποικίες της Αφρικής και της Ασίας, βάζοντας το τελευταίο καρφί στο φέρετρο της βρετανικής ηγεμονίας που κυριάρχησε για περισσότερο από ένα αιώνα. Το ίδιο τέλος είχαν οι γαλλικές, οι βελγικές, οι ολλανδικές και οι πορτογαλικές κτήσεις, ακόμα και αν για αυτό χρειάστηκε η ένοπλη αντιαποικιακή επανάσταση, που ορισμένες φορές έφτασε μέχρι την απαλλοτρίωση και της εθνικής αστικής τάξης (πχ. Βιετνάμ).

Οι ΗΠΑ όπου δεν διέβλεπαν μια ευρύτερη κοινωνική ανατροπή πχ Βιετνάμ άφησαν τα πράγματα να εξελιχθούν, θεωρώντας ότι θα μπορέσουν να επανακτήσουν οικονομικά αυτές τις χώρες, αφού ως ανεξάρτητες οικονομίες δεν θα είχαν την παραμικρή τύχη. Οι παλιές ευρωπαϊκές ιμπεριαλιστικές χώρες παρά την αρχική τους στρατιωτική αντίδραση στο τέλος αποδέχθηκαν αυτή τη ρύθμιση αντιλαμβανόμενες ότι δεν είχαν άλλη επιλογή, εφαρμόζοντας παράλληλα ένα ανάλογο σχεδιασμό επαναφοράς των εξεγερμένων αστικών τάξεων ξανά στην αγκαλιά τους. Η ιμπεριαλιστική ηγεμονία δεν απαιτεί πλέον την εδαφική αποικιοποίηση, αλλά τον οικονομικό και πολιτικό έλεγχο των “ανεξάρτητων” μετααποικιακών καθεστώτων, στρατηγική που εισήγαγαν κυρίως οι Aμερικάνοι. Εδώ άλλωστε εντάσσονται και τα δεκάδες στρατιωτικά πραξικοπήματα που χρηματοδοτεί η CIA και οι πρόσφατες “πορτοκαλί επαναστάσεις” προκειμένου οι ντόπιες αρχές να είναι φιλικές στα συμφέροντα του ηγεμόνα και των συμμάχων του. Ο αμερικάνικος ιμπεριαλισμός έχοντας διδαχθεί από την εμπειρία των προηγούμενων ηγεμόνων, εξασφαλίζει τη δική του ηγεμονία, σε συνεργασία με τον ευρωπαϊκό και τον ιαπωνικό ιμπεριαλισμό. Στην πραγματικότητα δεν πρόκειται για ισότιμους εταίρους, και αυτό όχι μόνο το γνωρίζουν οι “εταίροι” τους, αλλά ούτε που διανοούνται να αμφισβητήσουν αυτή τη σχέση. Το παράδειγμα της Γερμανίας μετά την επανενοποίησή της το 1990 επιβεβαιώνει το γεγονός, παρόλο που οι συζητήσεις τότε για το ανερχόμενο 4ο Ράιχ δεν είχαν τελειωμό.

Για τη Δύση, τα σύνορα είναι απαραβίαστα, στο βαθμό που αποτελούν μέρος των κανόνων που λειτουργεί το παγκόσμιο σύστημα από το 1947 και μετά, κανόνες που δεν άλλαξαν με την απορρόφηση σε αυτό της Ανατολικής Ευρώπης, της πρώην ΕΣΣΔ και της Κίνας. Με τη διαφορά ότι στις χώρες της Αν. Ευρώπης όχι απλώς επιτράπηκε η κατάτμησή τους, αλλά σχεδόν επιβλήθηκε για να είναι ευκολότερο να χωνευτούν στην παγκόσμια καπιταλιστική αγορά, και ταυτόχρονα να αποκλειστεί οποιαδήποτε πιθανότητα αναγέννησης του συμφώνου της Βαρσοβίας. Οι νοήμονες γνωρίζουν ότι η ιστορία έχει γυρίσματα, και σίγουρα για το δυτικό ηγεμονικό ιμπεριαλισμό, μια Ρωσία αυτού του μεγέθους, ακόμα και μια Κίνα θα ήταν ευχής έργο να μην υπάρχουν. Εκτός κι αν νομίζει κανείς ότι η Δύση αναζητά συνεταίρους στο φαγοπότι. Γιατί, τους το χρώσταγαν και από χθες; Και τι σόι ιμπεριαλιστική διεύρυνση είναι αυτή; Ιμπεριαλισμός η Ρωσία, ιμπεριαλισμός και η Κίνα με 1,4 δις πληθυσμός δίπλα στο σχεδόν 1 δις κατοίκων των παλιών ιμπεριαλιστικών δυνάμεων. Αν ισχύει αυτό το σχήμα τότε η αναλογία μεταξύ ιμπεριαλιστικών χωρών και περιφέρειας μειώνεται σε 1 προς 2 και όπως πάμε σε λίγο οι ιμπεριαλιστικές χώρες θα είναι η πλειοψηφία στον πλανήτη. Είχαμε το λαϊκό καπιταλισμό της Θάτσερ, τώρα θα έχουμε τον λαϊκό ιμπεριαλισμό του Ομπάμα και του Πούτιν.

Ή μήπως θα γίνουν ιμπεριαλιστές οι Ρώσοι και οι Κινέζοι με το σπαθί τους, χωρίς να υπάρξει ενδιάμεσα ένας πόλεμος που θα εκθρονίσει τους παλιούς ηγεμόνες; Φαντάζεται κανείς ότι η ηγεμονία και το ξαναμοίρασμα των αγορών θα γίνει επειδή επετράπη στην Κίνα να μπει στον ΠΟΕ και στη Ρωσία να εξάγει πρώτες ύλες; Έτσι γίνεται κανείς ιμπεριαλιστής;

Εκκολαπτόμενος ηγεμόνας;

Τελικά είναι ιμπεριαλισμός η Ρωσία σήμερα; Η σχέση της με την Ουκρανία είναι μια σχέση ιμπεριαλιστή με τον υποτελή του; Ακόμα και να υπάρχει μια τέτοια σχέση, θα αρκούσε ένα Ευρομαϊντάν για να αλλάξει προσανατολισμό η ντόπια αστική τάξη, που μέχρι τότε ήταν μια χαρά με τους Ρώσους; Για να αποστατήσουν οι μισοί και πλέον βουλευτές του Γιανουκόβιτς, για να αλλάξουν στρατόπεδο ακόμα και σε μια νύχτα οι μεγάλοι ολιγάρχες; Και τι ακριβώς επιδιώκει ένας Αχμέτοφ όταν κάνει μια τέτοια στροφή; Γιατί να μην μείνει σταθερός στον αναδυόμενο ρώσικο “ιμπεριαλισμό” που είναι και δίπλα του και να ρισκάρει τα πάντα στον “παρακμιακό” δυτικό ιμπεριαλισμό, που μάλιστα σύμφωνα με έγκυρους μαρξιστές αναλυτές1 δεν ενδιαφέρεται στα σοβαρά για την Ουκρανία;

Πέρα από τις εμμονές ορισμένων, η ουκρανική αστική τάξη ποτέ δεν ήταν υποτελής στο ρώσικο κεφάλαιο.Η πραγματικότητα που έχει διαμορφωθεί ύστερα από την ανατροπή του Γιανουκόβιτς αποδεικνύει ότι στην Ουκρανία δεν υπήρχαν απλώς δύο ανοιχτές αστικές στρατηγικές, αλλά ότι η μία ήταν πολύ ισχυρότερη από την άλλη και γι’ αυτό κατάφερε να επικρατήσει, με τον ίδιο τρόπο που στις αρχές του ’90 οι χώρες της ανατολικής Ευρώπης διάλεγαν χωρίς πολλές κουβέντες να κάνουν την καπιταλιστική τους επανεκκίνηση, όχι με τον πρώην “δυνάστη” τους, αλλά παρέα με τους Γερμανούς και τους Γάλλους καπιταλιστές ακόμα και σαν προστατευόμενοί τους. Αυτό άραγε πως εξηγείται (όταν ακόμα και στις παλιές αποικίες, που ανεξαρτητοποιήθηκαν ακριβώς εξαιτίας της οικονομικής τους εξάρτησης, συνέχισαν να κάνουν κουμάντο οι επιχειρήσεις των παλιών αποικιοκρατών) αν υποθέσουμε ότι οι χώρες της Κομεκόν ήταν πλήρως εξαρτημένες από την “ιμπεριαλιστική” ΕΣΣΔ; Και πώς αυτός ο τόσο πανίσχυρος ιμπεριαλισμός δεν μπόρεσε να κρατήσει όχι μόνο τις αποικίες του, αλλά ούτε καν το δικό του κράτος ενωμένο; Προφανώς κάτι δεν πάει καλά με αυτή την ανάλυση.

Στη Ρωσία φυσικά υπάρχει ένα καταπιεστικό καθεστώς, μια άρχουσα τάξη που υπό την ηγεσία του Πούτιν προσπαθεί να στήσει το ρώσικο καπιταλισμό στα πόδια του και ταυτόχρονα να ενισχύσει τον εθνικισμό και το μιλιταρισμό, που είχαν υποστεί ένα κάρο ταπεινώσεις στην εποχή του Γιέλτσιν. Ωστόσο η σημερινή Ρωσία είναι μόνο η σκιά της ΕΣΣΔ. Για ποια επεκτατικότητα μιλάμε, και πότε την ορίζουμε χρονικά; Μετά την κατάρρευση του 1991 το παλιό σύμφωνο της Βαρσοβίας κόπηκε σε φέτες και μοιράστηκε στη δυτική Ευρώπη σαν να ήταν τραπουλόχαρτα. Επιμένουμε λοιπόν. Όσοι μίλαγαν μέχρι τότε για ρώσικο (σοσιαλ) ιμπεριαλισμό θα πρέπει να δώσουν μια σοβαρή εξήγηση για όσα ακολούθησαν. Πώς επέτρεψε αυτή η πανίσχυρη πυρηνική δύναμη να της αρπάξουν μέσα από τα χέρια χωρίς να πέσει ούτε μια σφαίρα τις Βαλτικές χώρες, την Πολωνία, την Ανατολική Γερμανία, την Τσεχοσλοβακία, την Ουγγαρία, την Βουλγαρία, τη Ρουμανία, την Αλβανία και τη Γιουγκοσλαβία; Μιλάμε για το 100% των χωρών που ήταν στο ίδιο μπλοκ με την ΕΣΣΔ, με τις Βαλτικές μάλιστα να ανήκουν στην ίδια την ΕΣΣΔ. Οι περισσότερες από αυτές τις χώρες πλέον είναι μέλη της ΕΕ και ταυτόχρονα μέλη του ΝΑΤΟ και οι υπόλοιπες απλά μέλη του ΝΑΤΟ ή συνεργαζόμενες με αυτό. Μέχρι στιγμής μιλάμε για ένα ρεζίλεμα ενός φοβερού και τρομερού ιμπεριαλισμού, στο οποίο συναίνεσε η νέα άρχουσα “ιμπεριαλιστική” τάξη (να τις αρπάξουν όλες τις αποικίες τρώγοντας και μερικές καρπαζιές). Κατόπιν αφού πέρασαν δέκα χρόνια που η Ρωσία αντί να εξάγει κεφάλαια εξήγαγε άλλα είδη, κυρίως…μεταβλητού κεφαλαίου, προς εκμετάλλευση στα κάτεργα της δύσης, η Ρωσία μετεβλήθη σε πανίσχυρο ιμπεριαλισμό.

Την ίδια περίοδο η Ρωσία φροντίζει ανελλιπώς για τον αποδεκατισμό του μεταβλητού της κεφαλαίου στο εσωτερικό της χώρας. Τι άλλο άραγε είναι η πρωτοφανής δημογραφική κρίση που αντιμετωπίζει;

“Σύμφωνα με επίσημα ρωσικά στοιχεία, μεταξύ 1993 και 2010, ο πληθυσμός στη Ρωσία συρρικνώθηκε από 148,6 σε 141,9 εκατομμύρια ανθρώπους, σημείωσε δηλαδή μείωση της τάξεως σχεδόν του 5%. (Η απογραφή του 2010 στη Ρωσία ενδέχεται να αναπροσαρμόσει το τελευταίο νούμερο προς τα πάνω, κατά ένα εκατομμύριο περίπου, λόγω της καταμέτρησης των μεταναστών, αλλά αυτό δεν μπορεί να αλλάξει τη συνολική εικόνα). Το συνολικό μέγεθος της καθοδικής πορείας της Ρωσίας στον τομέα της υγείας, είναι καταστροφικό. Σύμφωνα με εκτιμήσεις του ερευνητικού κονσόρτσιουμ Human Mortality Database, ο προσδόκιμος μέσος όρος ζωής από γεννήσεως στη Ρωσία, ήταν ελαφρώς χαμηλότερος το 2009 σε σύγκριση με το 1961, σχεδόν μισόν αιώνα νωρίτερα. Η κατάσταση είναι ακόμη χειρότερη για τον ενήλικο πληθυσμό: το 2009 το προσδόκιμο ζωής στην ηλικία των 15 ετών για όλους τους ενήλικες Ρώσους ήταν μικρότερο κατά δύο και πλέον χρόνια, σε σύγκριση με το επίπεδο του 1959. Με άλλα λόγια, η μετα-σοβιετική Ρωσία επλήγη από μια αθροιστική «πλεονάζουσα θνησιμότητα» επτά και πλέον εκατομμυρίων θανάτων, πράγμα που σημαίνει ότι αν η χώρα είχε κατορθώσει να διατηρηθεί απλώς στον ρυθμό βιωσιμότητας της εποχής Γκορμπατσόφ στο διάστημα των δύο τελευταίων δεκαετιών, επτά εκατομμύρια θάνατοι θα είχαν αποφευχθεί. Ο αριθμός αυτός είναι υπερτριπλάσιος από το σύνολο των θανάτων που επέφερε στην αυτοκρατορική Ρωσία ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος. Από διάφορα μεγέθη γίνεται φανερό ότι οι δημογραφικοί δείκτες της Ρωσίας μοιάζουν με εκείνους πολλών από τις φτωχότερες και λιγότερο ανεπτυγμένες κοινωνίες. Το 2009, το συνολικό προσδόκιμο ζωής στην ηλικία των 15 ετών υπολογίστηκε χαμηλότερο στη Ρωσία σε σύγκριση με το Μπανγκλαντές, το Ανατολικό Τιμόρ, την Ερυθραία, τη Μαδαγασκάρη, τον Νίγηρα και την Υεμένη. Ακόμη χειρότερα, το προσδόκιμο ζωής για τον ενήλικα άρρενα πληθυσμό υπολογίστηκε σε επίπεδο χαμηλότερο από εκείνο του Σουδάν, της Ρουάντα, ακόμη και της ρημαγμένης από το AIDS Μποτσουάνα…. Τα επίσημα ρωσικά στατιστικά στοιχεία προβλέπουν συνεχιζόμενο και διευρυνόμενο άνοιγμα μεταξύ θανάτων και γεννήσεων, από σήμερα μέχρι το 2030. Η Rosstat προβλέπει για το 2011 205.000 θανάτους περισσότερους από τις γεννήσεις, ενώ το 2030 οι θάνατοι αναμένεται να είναι κατά 725.000 αυξημένοι ως προς τις γεννήσεις. Ως αποτέλεσμα, μεταξύ 2011 και 2030 θα συσσωρευτούν 9,5 εκατομμύρια περισσότεροι θάνατοι συγκριτικά με τις γεννήσεις… η δημογραφική μείωση στη χώρα θα οδηγήσει σε πολύ σοβαρές συνέπειες όσον αφορά την οικονομική απόδοση. Παρά το γεγονός ότι η Ρωσία είναι ευλογημένη με αχανείς φυσικούς πόρους, οι ανθρώπινοι πόροι είναι αυτοί που εν τέλει έχουν σημασία για τον εθνικό πλούτο στη σημερινή παγκόσμια οικονομία… Ωστόσο, για το ανθρώπινο κεφάλαιο οι φυσικοί πόροι δεν μπορούν να προσφέρουν υποκατάστατο. Μάλιστα, από όλον αυτόν τον ενεργειακό πλούτο της, η Ρωσία αποκομίζει ετησίως λιγότερα έσοδα από εξαγωγές, σε σύγκριση με το Βέλγιο… Η δημογραφική κρίση στη Ρωσία θα έχει επίσης επιπτώσεις στην αμυντική ικανότητα της χώρας. Το 2007, ο πρώην πρωθυπουργός της Ρωσίας Σεργκέι Στεπάσιν προειδοποίησε ότι «η μείωση στο μέγεθος και στην πυκνότητα του πληθυσμού… θα δημιουργήσει κίνδυνο εξασθένισης της πολιτικής, οικονομικής και στρατιωτικής επιρροής της Ρωσίας στον κόσμο».” Αυτά σημειώνονται από τον Nicholas Eberstadt σε μια έκθεση υπό τον τίτλο “Η αρκούδα που πεθαίνει” στα τέλη του 2011 για τη “δημογραφική συμφορά της Ρωσίας”. 2

Υπάρχει κάποιο ιστορικό προηγούμενο που μετά από μια τέτοια αποψίλωση να προκύπτει ένας τόσο ισχυρός ιμπεριαλισμός που να διεκδικεί και την ηγεμονία από τον αμερικάνικο;

Το ερώτημα είναι σαφές και το επαναλαμβάνουμε. Πότε έγινε ιμπεριαλιστική η Ρωσία; Επί Γκορμπατσόφ, την ώρα δηλαδή που διαλυόταν; Επί μέθυσου Γιέλτσιν την ώρα που τα έβλεπε όλα διπλά και το μόνο εξαγώγιμο προϊόν ήταν φτηνό εργατικό δυναμικό στην Ευρώπη; Μήπως έγινε ιμπεριαλιστική ξαφνικά το 2000 όταν ανέλαβε ο Πούτιν; Και πότε ακριβώς; Τη χρονιά που κατατρόπωσε τους αντάρτες στην Τσετσενία, ή όταν αναγνώρισε και εγγυήθηκε για την ανεξαρτησία της Αμπχαζίας και της Νότιας Οσετίας (2008) από την Γεωργία η οποία συνεχίζει να τις θεωρεί εδάφη της; Πότε; Μήπως όταν άρχισε να εξάγει μαζικά φυσικό αέριο στη δυτική Ευρώπη ύστερα από την κατασκευή των σχετικών αγωγών; Αυτό το τελευταίο, που πράγματι βελτίωσε την οικτρή οικονομική κατάσταση της Ρωσίας τη δεκαετία του 2000, αρκεί για να την κατατάξουμε σύμφωνα με τα κριτήρια του Λένιν ή έστω κάποια άλλα (όμως να τα μάθουμε και ποια είναι) στις ιμπεριαλιστικές μητροπόλεις; Ή μήπως γιατί κληρονόμησε κάτι από τον πανίσχυρο κόκκινο στρατό της ΕΣΣΔ αυτό αρκεί για να την ανακηρύξουμε σε υποψήφιο ηγεμόνα του παγκόσμιου καπιταλισμού του 21ου αιώνα; Με τα ερωτήματα αυτά, που θα επιχειρήσουμε φυσικά να απαντήσουμε, θέλουμε να συμφωνήσουμε σε μια μεθοδολογική προσέγγιση πάνω στο θέμα. Για παράδειγμα οι δείκτες μιας οικονομίας, τα μεγέθη της, δεν μπορούν να μην υπακούουν στα γενικά χαρακτηριστικά που αποτυπώνουν την εικόνα μιας “κλασσικής ιμπεριαλιστικής χώρας”. Δεν μιλάμε για 20-30 ονόματα “δισεκατομμυριούχων“. Αυτά δεν αρκούν. Στη Μέση Ανατολή υπάρχουν άπειροι τέτοιοι. Το ίδιο και στο Μεξικό και την Αργεντινή, ακόμα και στη Βενεζουέλα. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι χώρες αυτές είναι ιμπεριαλιστικές. Άλλωστε και στους πρώτους 50 υπάρχουν 2 Ρώσοι στην 48η και στην 50η θέση, αλλά και 27 Αμερικάνοι, 11 Δυτικοευρωπαίοι, ένας Μεξικάνος, ένας Ινδός, ένας Σαουδάραβας και ένας… Νιγηριανός κοκ. (forbes.com)3 Ακόμα και εδώ φαίνεται ποιοι είναι οι πραγματικοί ιμπεριαλιστές. Υπάρχουν ωστόσο δείκτες που δεν κάνουν λάθος, όπως το κατά κεφαλήν ΑΕΠ, οι άμεσες ξένες επενδύσεις. Εδώ μπορούμε να συγκρίνουμε όχι επί μέρους, αλλά στο σύνολο τις οικονομίες και το βάθος τους. Επίσης το παραγωγικό μοντέλο. Για παράδειγμα μια χώρα που τα έσοδά της προέρχονται από την εξαγωγή πρώτων υλών, αντιλαμβάνεται κανείς ότι δεν αποτελεί σοβαρό συστημικό παίκτη στην εποχή του χρηματιστικού κεφαλαίου.

ΑΕΠ

Είναι αλήθεια ότι μετά από μια δραματική πτώση του πραγματικού ΑΕΠ σχεδόν σε όλη τη δεκαετία του 90, το ρώσικο ΑΕΠ κυριολεκτικά εκτινάχθηκε στα επόμενα χρόνια με ετήσιους ρυθμούς ανάπτυξης κατά μέσο όρο στο 6-7%. Αυτό όμως έχει πολλαπλές εξηγήσεις. Καταρχήν εξηγείται από το χαμηλότατο σημείο επανεκκίνησης που προσομοιάζει περισσότερο σε τριτοκοσμική παρά σε αναπτυγμένη οικονομία. Αυτός μάλιστα είναι και ο λόγος που η Ρωσία ακόμα και τώρα κατατάσσεται στις “αναπτυσσόμενες” χώρες, μαζί με άλλες που κανείς δεν διανοείται να τις κατατάξει στις ιμπεριαλιστικές. Τα οικονομικά μεγέθη ξεδιαλύνουν ακόμα περισσότερο την εικόνα. Το ρώσικο ΑΕΠ αυτή τη στιγμή σε ονομαστικές τιμές κυμαίνεται στα 2 τρις $. (όλες οι τιμές που δίνουμε θα είναι σε δολ), όταν το παγκόσμιο ΑΕΠ βρίσκεται στα 72 τρις και το αμερικάνικο στα 16τρις4. Αυτό μπορεί να κατατάσσει τη ρώσικη οικονομία στην 8η θέση του πλανήτη, όμως αυτό που δείχνει την πραγματική της δύναμη είναι το κατά κεφαλήν ΑΕΠ και εδώ η Ρωσία πέφτει αμέσως στην 50η θέση5. Σε αυτή την κατάταξη δεν υπάρχει ούτε μια χώρα της Δυτικής Ευρώπης πίσω από τη Ρωσία, παρά μόνο μερικές από τις χώρες του πρώην ανατολικού μπλοκ (Σερβία, Μακεδονία, Λευκορωσία, Ουκρανία, Αλβανία, Μολδαβία, Βουλγαρία, Ρουμανία) που βρίσκονται μεταξύ 3000-8000$. Το ρώσικο κατά κεφαλήν ΑΕΠ κυμαίνεται στα 14000$, όσο χωρών όπως η Πολωνία, η Λετονία, η Κροατία, και η Ουγγαρία. Σε αντίθεση με αυτά τα ποσά οι μεγάλες ιμπεριαλιστικές χώρες της Ευρώπης, της βόρειας Αμερικής και η Ιαπωνία κινούνται με κατά κεφαλήν ΑΕΠ από 35 μέχρι και 100 χιλ $. Ακόμα και το ελληνικό ΑΕΠ ύστερα από μια πτώση πάνω από 25% -μετά το 2010- βρίσκεται στα 24000$. Βεβαίως ο δείκτης αυτός δεν είναι το μοναδικό μέγεθος, και θα αναφερθούμε στη συνέχεια και στα υπόλοιπα στοιχεία, όμως δεν είναι δυνατόν μια ιμπεριαλιστική δύναμη να παρουσιάζει επιδόσεις που αντιστοιχούν σε ένα μέσο εισόδημα λίγο περισσότερο από το μισό ελληνικό και 3 φορές μικρότερο από τις κυρίαρχες δυτικές ιμπεριαλιστικές δυνάμεις.

Όμως ακόμα και αν συγκρίνουμε το ρώσικο ΑΕΠ των 2 τρις δεν ζυγίζει τίποτα μπροστά στα σχεδόν 40 τρις των ΗΠΑ, της ΕΕ και της Ιαπωνίας που υποτίθεται ότι αμφισβητεί την ηγεμονία τους.

Σχήμα 1

Σχήμα 1:   ΑΕΠ ΕΣΣΔ 1970-1990, πρώην ΕΣΣΔ 1990-2011, σε τιμές 2005

Είναι χαρακτηριστική επίσης η μεταβολή του ΑΕΠ -σε τιμές 2005- διαχρονικά από την εποχή της ΕΣΣΔ το 1970 μέχρι και το 2010. Η διάλυση της ΕΣΣΔ επέφερε μια κατάρρευση του ΑΕΠ της τάξης του 40% σε 8 χρόνια. Από το 1998 αρχίζει η περίοδος της απότομης αύξησης του ΑΕΠ μέχρι το 2008. (Σχήμα 1) Στην πραγματικότητα το ρώσικο ΑΕΠ σήμερα είναι ελάχιστα μεγαλύτερο από το 1990. Και σε αυτά τα επίπεδα τελειώνει και το ράλι. Φέτος η “ανάπτυξη” θα είναι εντελώς αναιμική γύρω στο 1,2%. Όπως θα δούμε και παρακάτω η καμπύλη της αύξησης του ΑΕΠ είναι ανάλογη της αύξησης των διεθνών τιμών του πετρελαίου και του φυσικού αερίου, επίσης από το 1998 και μετά. Οι τιμές αυτή ακριβώς την περίοδο του πετρελαίου εξαπλασιάστηκαν (από 18$ το βαρέλι έφτασαν ακόμα και τα 130$ για να πέσουν στα 110 φέτος), ενώ του φυσικού αερίου τετραπλασιάστηκαν. Αυτός είναι ο μοναδικός λόγος που αυξήθηκε το ρώσικο ΑΕΠ με αυτούς τους ρυθμούς, γεγονός που μπορεί να αντιστραφεί το ίδιο απότομα, όπως και συνέβη τη δεκαετία του 1980 που το βαρέλι έπεσε μέσα σε 6 χρόνια από τα 80$ το βαρέλι στα 30$ οδηγώντας στην κατάρρευση του εμπορικού ισοζυγίου της ΕΣΣΔ και ενδεχομένως -σε συνδυασμό και με άλλους παράγοντες- στην πολιτική της κατάρρευση.

Εξαγωγές κεφαλαίου

Ένα βασικό χαρακτηριστικό μιας ιμπεριαλιστικής χώρας είναι οι εξαγωγές κεφαλαίου. Για να μην χαθεί κανείς σε λεπτομέρειες άνευ ουσίας (και άλλες αποσπασματικές πληροφορίες για ολιγάρχες, τσάρους και πετρελαιαγωγούς) ας δούμε τις Άμεσες Ξένες Επενδύσεις (ΑΞΕ) από και προς τη Ρωσία. Πρόκειται για τις επενδύσεις που γίνονται όχι μέσω χρηματιστηρίου, αλλά κατευθείαν σε ξένες χώρες και επομένως ο μόνος μετρήσιμος τρόπος για να δούμε τις εξαγωγές κεφαλαίου. Οι επενδύσεις του ρώσικου κεφαλαίου στο εξωτερικό αγγίζουν σωρευτικά τα 360δις, όταν οι ΗΠΑ έχουν αντίστοιχα 4,7 τρις και χώρες όπως η Αγγλία, η Γερμανία, η Γαλλία, η Ιαπωνία, η Ολλανδία, η Ελβετία, ακόμα και το Βέλγιο από 1 μέχρι 1,8 τρις. Εδώ φαίνεται κάτι που στο ΑΕΠ δεν το βλέπαμε: Η εξωστρέφεια των ιμπεριαλισμών του ηγεμονικού δυτικού μπλοκ που κυριαρχούν πλήρως στις εξαγωγές κεφαλαίου (εκροές ΑΞΕ) με 17 τρις στα συνολικά 19 τρις ΑΞΕ σε πλανητική κλίμακα.

AXE

Σχήμα 2: Άμεσες Ξένες Επενδύσεις (ΑΞΕ)

Και για να έχουμε την πλήρη εικόνα, οι ισχυρές ιμπεριαλιστικές χώρες έχουν συντριπτικά θετικό ισοζύγιο στις εκροές σε σχέση με τις εισροές κεφαλαίου. Οι ΗΠΑ με 2,9 τρις εισροές ξένου κεφαλαίου, έχουν θετικό ισοζύγιο (4,7 μείον 2,9 τρις=) 1,8τρις, ενώ η ΕΕ μαζί με την Ελβετία με περίπου 10,5 τρις εκροές και 8 εισροές έχουν επίσης 2,5 τρις θετικό ισοζύγιο. Βεβαίως τα τεράστια ποσά που εμφανίζει η ΕΕ οφείλονται σε ένα μεγάλο βαθμό στις εσωτερικές (εντός ΕΕ) κινήσεις κεφαλαίου, όμως το ότι υπάρχει θετική θέση 2,5 τρις δείχνει ότι η κεφαλαιακή εξωστρέφεια είναι περίπου στα μεγέθη των ΗΠΑ, αν λάβουμε υπόψη και την αναλογία στον πληθυσμό. Μια πιο αναλυτική ματιά στη ρoή των επενδύσεων θα έδειχνε ότι πολλές ακόμα κι από τις εμφανιζόμενες ως εισροές ξένου κεφαλαίου στις μητροπόλεις προέρχονται από κεφάλαια που η ιδιοκτησία τους ανήκει σε καπιταλιστές αυτών των χωρών και για φορολογικούς λόγους εδρεύουν σε φορολογικούς παραδείσους (υπεράκτιες/offsore) Αντίθετα η Ρωσία με 460 δις εισροές ξένου κεφαλαίου έχει ένα αρνητικό ισοζύγιο 100 περίπου δις. Στην περίπτωση μάλιστα της Κίνας για να έχουμε ένα μέτρο σύγκρισης οι εξαγωγές κεφαλαίου είναι στα 360 δις όταν οι εισαγωγές φτάνουν το 1,8 τρις. (βλέπε στοιχεία ΟΟΣΑ)6.

stoc market

Σχήμα 3: Χρηματιστηριακή κεφαλαιοποίηση

Οι κινήσεις κεφαλαίου μέσω χρηματιστηρίου δεν περιλαμβάνεται στις ΑΞΕ, όμως δεν θα άλλαζαν σε τίποτα το συσχετισμό, εκτός και αν το ρώσικο κεφάλαιο έχει εξειδικευτεί σε αυτό το είδος συναλλαγών, κάτι που δεν ισχύει σε καμία περίπτωση. Το αντίθετο μάλιστα. Η χρηματιστηριακή αγορά της Ρωσίας καταλαμβάνει το 2% της παγκόσμιας χρηματιστηριακής κεφαλαιοποίησης όταν οι ΗΠΑ κατέχουν το 40%, η Ιαπωνία το 8%, η Αγγλία το 6%, η Γαλλία το 4% η Γερμανία το 3% και ακόμα 9 χώρες βρίσκονται ψηλότερα από την Ρωσία που είναι μόλις στην 15η θέση. (Πηγή)7Το 2% που έχει η Ρωσία στην παγκόσμια χρηματιστηριακή κεφαλαιοποίηση σαν ποσοστό είναι περίπου το ίδιο (2,7%) που έχει το ρώσικο ΑΕΠ επί του παγκοσμίου και οι ρώσικες ΑΞΕ (ξανά 2%) επί των συνολικών. Αυτό είναι και το ειδικό βάρος του ρώσικου κεφαλαίου, όταν οι ΗΠΑ επαναλαμβάνουμε έχουν αντίστοιχα το 40% της παγκόσμιας χρηματιστηριακής κεφαλαιοποίησης, το 23% του παγκόσμιου ΑΕΠ και το 30% των ΑΞΕ επίσης παγκοσμίως. Στην πραγματικότητα δεν υπάρχει σύγκριση.

Είναι χαρακτηριστικό το παρακάτω διάγραμμα (Σχήμα 4) που δείχνει το ρώσικο ΑΕΠ διαχρονικά από την εποχή της τσαρικής Ρωσίας και της ΕΣΣΔ σε σχέση με τον παγκόσμιο πληθυσμό και το παγκόσμιο ΑΕΠ αντίστοιχα. Είναι προφανές ότι η ανοδική πορεία της ρώσικης υπερδύναμης φτάνει στο ζενίθ της το 1960 και από κει και πέρα η καμπύλη παίρνει μια ομαλή καθοδική πορεία ως το 1990 και στη συνέχεια εμφανίζει την εικόνα μιας ολοκληρωτικής κατάρρευσης. Η κατάρρευση αυτή ανακόπτεται στο 1998, ωστόσο η ρώσικη οικονομία όπως δείχνει και το σχήμα αντιστοιχεί πλέον στο 2,7% του παγκόσμιου και ο πληθυσμός της στο 2%, και κάπου εκεί ενδιάμεσα κυμαίνονται και οι υπόλοιποι δείκτες της. Και όμως υπάρχουν κάποιοι που αποκαλούν τη ρώσικη παράγκα, ανερχόμενο ιμπεριαλισμό που απειλεί μάλιστα και τη δυτική ηγεμονία. Πηγή8

Image17

Σχήμα 4: Μερίδιο Ρωσίας 1700-2050 ως ποσοστό του παγκόσμιου πληθυσμού &ΑΕΠ

Ένας επίσης τρόπος για να γίνουν κατανοητά ορισμένα μεγέθη, είναι ο δείκτης των ΑΞΕ προς το ΑΕΠ μιας χώρας (ΑΞΕ/ΑΕΠ), από τον οποίο φαίνεται και ο βαθμός εξωστρέφειας των επενδύσεων κεφαλαίου σε σχέση με το σύνολο της οικονομίας. Ο δείκτης αυτός στις ΗΠΑ όσον αφορά τις εκροές κεφαλαίου είναι 31%, της ΕΕ 54%, της Ρωσίας 19% και της Κίνας 5%.(Πηγή)9 Αν όμως δούμε τον δείκτη αυτό στη σχέση καθαρού θετικού ή αρνητικού υπόλοιπου (εκροές-εισροές κεφαλαίου) προκύπτει ότι οι ιμπεριαλιστικές χώρες της δύσης έχουν μια καθαρή επενδυτική θέση 10%, όταν η Ρωσία έχει αρνητική θέση -5% και η Κίνα -17% γεγονός που οφείλεται όπως είπαμε προηγουμένως στο ότι οι εξαγωγές κεφαλαίου είναι σαφώς μικρότερες από τις εισαγωγές. Επίσης από τους δείκτες αυτούς φαίνεται ότι το κεφάλαιο των δύο αυτών χωρών που θεωρούνται από πολλούς ως οι ανερχόμενες ιμπεριαλιστικές δυνάμεις είναι κυρίως εσωστρεφές, γεγονός που παρατηρείται σε μη ιμπεριαλιστικές οικονομίες, που εισάγουν παρά εξάγουν κεφάλαια.

Παρενθετικά και για λόγους σύγκρισης να πούμε ότι στην Ελλάδα οι εκροές ΑΞΕ σε σχέση με το ΑΕΠ είναι στο 17%, ενώ η καθαρή επενδυτική θέση είναι στο 6%. Οπωσδήποτε το ελληνικό κεφάλαιο είναι πολύ περισσότερο εξωστρεφές, λόγω της ισχυρής παρουσίας του εφοπλιστικού κεφαλαίου, όμως αυτό δεν φαίνεται στους στατιστικούς καταλόγους γιατί το κεφάλαιο αυτό συνηθίζει να χρησιμοποιεί για μεγάλο όγκο των δραστηριοτήτων του ξένες έδρες, είτε για φορολογικούς λόγους, είτε για να βρίσκεται η έδρα τους στο κέντρο του παγκόσμιου οικονομικού ενδιαφέροντος (πχ Λονδίνο).

Ένα επίσης ενδιαφέρον στοιχείο προκύπτει από την γεωγραφική κατανομή των ρώσικων ΑΞΕ στο εξωτερικό, από τις οποίες το 1/3 (120δις από τα 360δις) επενδυόταν τουλάχιστον μέχρι την κατάρρευση των κυπριακών τραπεζών στην Κύπρο, η οποία και είναι το βασικό ορμητήριο, και ταυτόχρονα πλυντήριο του ρωσικού κεφαλαίου. Άλλος τόπος ρωσικών επενδύσεων είναι η Ολλανδία σε ποσοστό 16% και οι Βρετανικές Παρθένες Νήσοι με 13%. Συνολικά σε αυτά τα 3 σημεία βρίσκονται τα 2/3 των εξαγωγών κεφαλαίου της Ρωσίας. Είναι προφανές ότι σε αυτές τις περιοχές το ρώσικο “ιμπεριαλιστικό” κεφάλαιο περισσότερο αποθησαυρίζει και διαχειρίζεται σε ένα ευνοϊκό φορολογικό περιβάλλον τα εμπορικά του κέρδη από το φυσικό αέριο και το πετρέλαιο, παρά προσδοκά νέες υπεραξίες μέσα από παραγωγικές επενδύσεις.

Εξαγωγές πρώτων υλών, εμπορικό ισοζύγιο και ΑΕΠ

Η αρχιτεκτονική του ρώσικου καπιταλισμού είναι αυτή μιας χώρας που εξάγει πρώτες ύλες και μάλιστα σε βαθμό μονοκαλλιέργειας. Οι μεγαλύτερες ρώσικες πολυεθνικές δραστηριοποιούνται κυρίως στην παραγωγή φυσικού αερίου και πετρελαίου, και παράλληλα στις υποδομές (αγωγοί) μεταφοράς και διανομής του. Όσον αφορά τη μεταφορά με πλοία, η Ρωσία βρίσκεται στη 18η θέση στην παγκόσμια κατάταξη με συμμετοχή 1,2% στην παγκόσμια μεταφορική χωρητικότητα, όταν το ελληνικό εφοπλιστικό κεφάλαιο βρίσκεται σταθερά στην πρώτη με 16%.

Η ναυαρχίδα του ρώσικου καπιταλισμού είναι η κατά το ήμισυ κρατική Gazprom. Απασχολεί 430 χιλιάδες προσωπικό και πέρσι πέτυχε το ιλιγγιώδες κέρδος των 33δις$ με 164 δις κύκλο εργασιών. Παρόλα αυτά η Gazprom με βάση τα έσοδα βρίσκεται στην 21η θέση στην κατάταξη των μεγαλύτερων επιχειρήσεων του κόσμου και στην 6η της Ευρώπης, ενώ με βάση τα κέρδη ήταν στην 3η θέση παγκοσμίως.

Είναι γνωστό άλλωστε ότι στην ιδιωτικοποίηση του φυσικού αερίου στην Ελλάδα οι ρώσικες επιχειρήσεις (Gazprom και Sintez) προσπάθησαν, αλλά ανεπιτυχώς, να αγοράσουν το δίκτυο διανομής, που τελικά δόθηκε σε αζέρικη εταιρία Socar μισοτιμής για λόγους καθαρά γεωπολιτικής επιλογής παρόλο που οι ρώσικες προσφορές ήταν κατά πολύ ευνοϊκότερες. Αυτό καλό είναι να το εξηγήσουν όσοι ακόμα και εδώ φαντάζονται ότι η ελληνική αστική τάξη κλείνει το μάτι στην Ρωσία και είναι έτοιμη να τινάξει τα πάντα στον αέρα για τα μάτια του Πούτιν και της ορθοδοξίας.

TOP500

Σχήμα 5: Κατάταξη χωρών στις 500 μεγαλύτερες εταιρείες παγκόσμια

Η Gazprom όπως είπαμε με ετήσιο τζίρο 164δις είναι το μονοπώλιο παραγωγής και εξαγωγής φυσικού αερίου της Ρωσίας, ενώ παράγει και εξάγει επίσης το 10% σε πετρελαιοειδή. Τα μεγέθη της Gazprom είναι τέτοια που διαμορφώνουν περίπου το 8% του ρώσικου ΑΕΠ. (Πηγή)10 Μετά από αυτό το μεγαθήριο, ακολουθεί η Lukoil η οποία δραστηριοποιείται στα ίδια αντικείμενα. Ο τζίρος της Lukoil ήταν το 2013 116 δις$ με 11 δις κέρδη. Αυτό την κατατάσσει στην 46η θέση στον κόσμο και στην 21η της Ευρώπης. Στην 99η παγκόσμια είναι η Rosneft με 79 δις $ τζίρο και επίσης 11 δις κέρδη. (πηγή)11 Παρ’ όλες όμως τις περγαμηνές των ρώσικων μεγαθήριων, στις κορυφαίες 500 επιχειρήσεις παγκόσμια βρίσκονται μόνο 7 ρώσικες. (Σχήμα 5) Ποσοστό 1,5%, χαμηλότερο ακόμα και από το 2,7% ρώσικο σε σχέση με το παγκόσμιο ΑΕΠ. Για να έχουμε ένα μέτρο σύγκρισης ιδού και η λίστα με την εθνικότητα των 500 μεγαλύτερων επιχειρήσεων του κόσμου. Ακόμα και η Βραζιλία έχει 8 επιχειρήσεις στις 500 πρώτες. Υπάρχει κανείς που θα την θεωρούσε γι’ αυτό το λόγο ιμπεριαλισμό;

Να σημειώσουμε εδώ ότι η κατάταξη των κορυφαίων επιχειρήσεων δεν γίνεται με βάση τα κέρδη, αλλά τον κύκλο εργασιών. Είναι γεγονός ότι οι ρώσικες και οι κινέζικες επιχειρήσεις εμφανίζουν υψηλότατες αποδόσεις σε σχέση και με τον τζίρο τους και με τα κεφάλαιά τους. Για παράδειγμα η Gazprom με κεφάλαια 150δις και τζίρο 160 πετυχαίνει κέρδη πάνω από 33 δις. Αποδόσεις δηλαδή της τάξης του 20% όταν ας πούμε η αγγλοολλανδική Royal Dutch Shell που είναι πρώτη στην κατάταξη με 482 δις έσοδα έχει μόλις 26,6 δις κέρδος ή η αμερικάνικη Exxon Mobil (3η παγκοσμίως) με 450 δις έσοδα κατορθώνει 45 δις κέρδος. Εδώ οι αποδόσεις πέφτουν στο 6 με 10%, πράγμα που οφείλεται μάλλον στους μεγαλύτερους μισθούς ή στα bonus των στελεχών, ίσως σε μια μεγαλύτερη φορολογία, στο κόστος παραγωγής ή μεταφοράς, και σίγουρα στα μικρότερα περιθώρια κέρδους, δεδομένου ότι οι εταιρίες αυτές σε μεγάλο βαθμό αγοράζουν πετρέλαιο και μεταπωλούν σε τιμές που είναι ήδη ακριβές, ενώ οι ρώσικες το παράγουν κυρίως οι ίδιες ή το προμηθεύονται σε χαμηλές τιμές από χώρες της Υπερκαυκασίας προκειμένου να το προωθήσουν στις αγορές της Ευρώπης. (βλέπε Σχήμα 6, παρακάτω)

Image18

Σχήμα 6: Τιμές των εισαγωγών ρωσικού φυσικού αερίου από το Τουρκμενιστάν και τις πωλήσεις φυσικού αερίου προς την Ευρώπη (Gazprom) ΠΗΓΗ 12

Ο ρώσικος καπιταλισμός στήριξε την ανάκαμψή του μετά το 1998 στις εξαγωγές πετρελαιοειδών και φυσικού αερίου. Τα προϊόντα αυτά καταλαμβάνουν σχεδόν το 70% των εξαγωγών της Ρωσίας. Ακολουθούν οι εξαγωγές μετάλλων και πολύτιμων λίθων σε ποσοστό 13% επί του συνόλου των εξαγωγών και ακόμα 12% μηχανήματα, και χημικά προϊόντα. Στον πίνακα που ακολουθεί βλέπουμε αναλυτικά την ποσοστιαία κατανομή των εξαγωγών. (Σχήμα 7) Πηγή13

Image19

Σχήμα 7: κατανομή ρώσικων εξαγωγών

Οι εξαγωγές της Ρωσίας το 2013 έφτασαν τα 515 δις $, (Πηγή)14 εκ των οποίων οι εξαγωγές πετρελαίου και φυσικού αερίου κυμάνθηκαν περίπου στα 350 δις. Από αυτά σχεδόν το 1/4 (90 δις) προέρχονται από τις εξαγωγές που κάνει μόνο η Gazprom. Αναλυτικά η Ρωσία αυτή τη στιγμή είναι η πρώτη παραγωγός χώρα σε πετρέλαιο και φυσικό αέριο στον κόσμο με 13% και 25% αντίστοιχα. Παράγει περίπου 10εκ βαρέλια (βαρέλι=159 λίτρα) πετρελαίου τη μέρα δηλαδή 3600 εκ. βαρέλια το χρόνο (ή αλλιώς 460 εκ τόνοι-τόνος=1200 λίτρα), από το οποίο το μισό εξάγεται. Η τιμή του βαρελιού αυτή τη στιγμή είναι στα 110$ που σημαίνει ότι εξάγονται 1800 εκ βαρέλια με έσοδα κοντά περίπου στα 210 δις. Σ’ αυτά αν προσθέσουμε μια παραγωγή σχεδόν 600 δις κ.μ. φυσικού αερίου εκ των οποίων τα 280 δις κ.μ. εξάγονται σε μια τιμή μέχρι πρότινος 400 $ το mcm (=χίλια κυβικά μέτρα), τα έσοδα από τις εξαγωγές φυσικού αερίου είναι κοντά στα 120 δις $. Επομένως από τα δύο αυτά προϊόντα προκύπτουν εξαγωγές 330 δις$ (64% που φτάνει το 69% μαζί με άλλα ομοειδή προϊόντα σε ένα σύνολο εξαγωγών 515 δις). Στους πίνακες που ακολουθούν βλέπουμε και τα σχετικά διαγράμματα. Πηγή15

Ρωσία παραγωγή πετρελαίου σε εκατ. βαρέλια ανά ημέρα

Σχήμα 8: Ρωσία παραγωγή πετρελαίου σε εκατ. βαρέλια ανά ημέρα

Ρωσία: παραγωγή φυσικού αεριού και εξαγωγές σε δις κυβικά μέτρα.

Σχήμα 9: Ρωσία: παραγωγή φυσικού αεριού και εξαγωγές σε δις κυβικά μέτρα.

Παραγωγή πετρελαίου και εξαγωγές σε εκ βαρέλια /ημέρα

Σχήμα 10: Παραγωγή πετρελαίου και εξαγωγές σε εκ βαρέλια /ημέρα

Στα διαγράμματα αυτά βλέπουμε ότι η παραγωγή φυσικού αερίου στη Ρωσία είναι σταθερή από τις αρχές της δεκαετίας του 90. (Σχήμα 9) Αυτό που αλλάζει είναι η τιμή του, η οποία από 70$ το mcm το 1999 ξεπερνάει τα 400$ το 2008, σε μια τιμή που επανήλθε το 2012 παρά την προσωρινή πτώση των ενδιάμεσων ετών. Στο πετρέλαιο ενώ η παραγωγή επί ΕΣΣΔ είχε φτάσει τα 11 εκ. βαρέλια την ημέρα από το 1990 μέχρι και το 1998 έπεσε σχεδόν στα μισά για να ανέβει στη συνέχεια μέχρι τα 10εκ.βαρέλια.Πηγή16 Η ανάκαμψη της παραγωγής πετρελαίου είχε σαφώς σχέση με την αύξηση στις εξαγωγές και την άνοδο της τιμής του πετρελαίου, από τα 20$ στα 110$, στις διεθνείς αγορές. (Σχήμα 11) Αντιλαμβάνεται κανείς το όφελος που αποκομίζει το ρώσικο κεφάλαιο από την αύξηση των τιμών αυτή την περίοδο.

Τιμές πετρελαίου/βαρέλι 1981-2011

Σχήμα 11: Τιμές πετρελαίου/βαρέλι 1981-2011

Ρώσικο ΑΕΠ και τιμές φυσικού αερίου

Σχήμα12: Ρώσικο ΑΕΠ και τιμές φυσικού αερίου

Ρώσικο ΑΕΠ και τιμέςπετρελαίου

Σχήμα 13: Ρώσικο ΑΕΠ και τιμέςπετρελαίου

Στους δύο πίνακες (Σχ. 12 & 13 πάνω) βλέπουμε τη συσχέτιση ρώσικου ΑΕΠ (σε τρέχουσες τιμές) και τιμών φυσικού αερίου και πετρελαίου. Στα διαγράμματα αυτά φαίνεται με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο που οφείλεται η άνοδος του ρώσικου ΑΕΠ και η άμεση εξάρτησή του από τις διεθνείς τιμές της ενέργειας. Πηγή17

Μπορούμε λοιπόν να εκτιμήσουμε ότι μια αποκλιμάκωση των τιμών (φυσικό αέριο, πετρέλαιο), που άλλωστε έχει ήδη αρχίσει ή ακόμα και ένας εμπορικός αποκλεισμός της Ρωσίας, με την προϋπόθεση όμως ότι θα έχουν βρεθεί εναλλακτικές λύσεις για το ενεργειακό έλλειμμα της Ευρώπης, θα οδηγούσε στη ραγδαία πτώση του ρώσικου ΑΕΠ, που θα είχε την τύχη των αναδυόμενων ασιατικών τίγρεων μαζί με όλες τις θεωρίες που βλέπουν στην Ρωσία μια απειλή της δυτικής ιμπεριαλιστικής ηγεμονίας.

Στον Σ΄χημα 14 που ακολουθεί βλέπουμε την αντίστοιχη αύξηση των τιμών του πετρελαίου (ανά βαρέλι) από το 1965. Για πολλούς αναλυτές όπως είπαμε και προηγουμένως, η πτώση τους τη δεκαετία του 80, ήταν μια από τις βασικές αιτίες της οικονομικής ασφυξίας που υπέστη η ΕΣΣΔ και που οδήγησε στην κατάρρευσή της. Η τιμή του πετρελαίου είχε καθηλωθεί σε εξαιρετικά χαμηλά επίπεδα (20-30$ το βαρέλι) για πάνω από μια δεκαετία και μόνο το 1998 ανέκαμψε, για να ξεκινήσει ένα ανοδικό ράλι που το έφερε ακόμα και στα 130 $ το βαρέλι. (Σχ. 11 & 14)

Παραγωγή και τιμές πετρελαίου 1965-2010

Σχήμα 14: Παραγωγή και τιμές πετρελαίου 1965-2010

Η ανοδική καμπύλη της τιμής του πετρελαίου είναι ανάλογη και με την αύξηση της παραγωγής στις περιοχές της πρώην ΕΣΣΔ καθώς και με την καμπύλη αύξησης του ρώσικου ΑΕΠ, το οποίο στην ίδια περίοδο διπλασιάζεται κυρίως λόγω του πλεονάσματος στο εξωτερικό εμπόριο που είναι της τάξης των 180 δις $ ετησίως, αφού οι εισαγωγές περιορίζονται στα 335δις$18, όταν οι εξαγωγές είναι στα 515 δις. Στον επόμενο πίνακα βλέπουμε το εμπορικό πλεόνασμα ανά μήνα από το 1998. (Πηγή)19 Επί μια 15ετία το πλεόνασμα αυτό κυμαίνεται ανά μήνα κατά μέσο όρο στα 8,3δις$ Πηγή20. Με έναν ετήσιο μέσο όρο κοντά στα 100δις$ ήταν ο κινητήριος μοχλός μιας ανάλογης αύξησης του ΑΕΠ στην ίδια περίοδο.

Μηνιαίο Εμπορικό πλεόνασμα

Σχήμα 15: Μηνιαίο Εμπορικό πλεόνασμα 1998-2013

Ένας επιπλέον λόγος που η Ρωσία μπόρεσε να αυξήσει τις εξαγωγές της την δεκαετία του 2000 ήταν η σταθεροποίηση της κατανάλωσης πετρελαίου στην Ρωσία από το 1995 και μετά, όπως επίσης και η κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας, που ακόμα και σήμερα είναι μικρότερη από την κατανάλωση του 1990. (ΠΗΓΗ)21 Αυτό δημιούργησε και τα κατάλληλα αποθέματα για εξαγωγή πετρελαίου και φυσικού αερίου. Στη Ρωσία καταναλώνονται σταθερά 300 περίπου δις κ.μ. φυσικού αερίου τα οποία και δίνονται σε πολλαπλάσια χαμηλότερες τιμές στους ντόπιους καταναλωτές (από 40 μέχρι 80$ το mcm όταν στην Ευρώπη πουλιέται 400$). Αυτό είναι ένα κατάλοιπο της σοβιετικής εποχής όταν η θέρμανση όπως και άλλα αγαθά θεωρούνταν πρώτης ανάγκης και έφταναν στους καταναλωτές σε συμβολικές τιμές.

Image27

Σχήμα 16: Παραγωγή και Κατανάλωση πετρελαίου 1965-2010

Image28

Σχήμα 17: Παραγωγή και Κατανάλωση ηλεκτρικού 1965-2010. Σχήμα 17: Παραγωγή και Κατανάλωση ηλεκτρικού 1965-2010. Η κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας στην Πρώην Σοβιετική Ένωση, Η Ρωσία (με τη βοήθεια των άλλων χωρών της πρώην Σοβιετικής Ένωσης) αποτελεί πλέον ένα σημαντικό εξαγωγέα φυσικού αερίου προς την Ευρώπη. Η Ρωσία είναι επίσης ένας εξαγωγέας άνθρακα, με τις εξαγωγές να τριπλασιαστεί σχεδόν από το 2000. Ένα από τα πράγματα που επέτρεψε αυτές τις εξαγωγές είναι το γεγονός ότι η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας / κατανάλωσης της πρώην Σοβιετικής Ένωσης είναι χαμηλότερη τώρα από ότι ήταν το 1991.

Image29

Σχήμα 18: Τιμές χρυσού $/ουγγιά 1999-2013

Η σχέση τιμών πετρελαίου και φυσικού αερίου με το ρώσικο ΑΕΠ δεν αλλάζει αν το συσχετίσουμε επίσης με τις τιμές του χρυσού. Η Ρωσία είναι υπερδύναμη στην παραγωγή χρυσού, διαμαντιών και πολύτιμων λίθων. Στο σχήμα 18 παρατηρούμε δια γυμνού οφθαλμού το ράλι της τιμής του χρυσού, σπρώχνοντας με τη σειρά του προς την ίδια κατεύθυνση και το ρώσικο ΑΕΠ. (Πηγή)22

Image30

Σχήμα 19: ονομαστικό ΑΕΠ Ρωσίας σε τρέχουσες τιμές (δις $)

Image31

Σχήμα 20: πραγματικό ΑΕΠ Ρωσίας σε σταθερές τιμές 2000 (δις $)

Στα σχήματα 19 και 20, βλέπουμε το ονομαστικό ρωσικό ΑΕΠ σε δις $ σε τρέχουσες τιμές. Πηγή23 και στη συνέχεια το πραγματικό ΑΕΠ σε σταθερές τιμές του 2000 και για την περίοδο 1989-2013, όπου και μπορούμε να συγκρίνουμε την πραγματική μεταβολή του ΑΕΠ τα τελευταία 24 χρόνια. (Πηγή)24 Το 2009 το ρώσικο ΑΕΠ έχει την ίδια πραγματική αξία με αυτή την εποχή της πτώσης της ΕΣΣΔ.

Image32

Σχήμα 21: ΑΕΠ ΗΠΑ, Κίνας, Ιαπωνίας, Γερμανίας, Αγγλίας, Ρωσίας 1989-2012

Για να έχουμε όμως μια καλύτερη συγκριτική εικόνα ας δούμε (Σχήμα 21), επίσης σε σταθερές τιμές του 2000, τα πραγματικά ΑΕΠ της Ρωσίας των ΗΠΑ, της Γερμανίας, της Ιαπωνία, της Αγγλίας και της Κίνας. Η καμπύλη σε μια μακρά περίοδο 24 χρόνων βγάζει ακόμα πιο ασφαλή συμπεράσματα για την υποτιθέμενη άνοδο της Ρωσίας. Αντίθετα με τους μύθους, η ρώσικη αρκούδα παραμένει στάσιμη όταν οι ΗΠΑ έχουν μια εμφανή σταθερή ανοδική πορεία, όπως και η Κίνα, ενώ ακόμα και η Γερμανία με την Αγγλία έχουν αυξήσει έστω και οριακά την ψαλίδα με τη Ρωσία. Πηγή25

Τέλος να σημειώσουμε ότι το μέγεθος των ρωσικών εξαγωγών (515 δις$) μπορεί να φαίνεται εντυπωσιακό, όμως σε σχέση με τις εξαγωγές σε παγκόσμιο επίπεδο που αγγίζουν τα 18τρις$ οι ρώσικες επιδόσεις καλύπτουν μόλις το 2,7% του συνόλου. (Σχήμα 21) Ακόμα και εδώ πέφτουμε ξανά στο γνωστό ποσοστό μεταξύ 2-2,7% που βρίσκονται όλα τα μεγέθη της ρώσικης οικονομίας (ΑΕΠ 2,7%, χρηματιστηριακή κεφαλαιοποίηση 2%, ΑΞΕ 2%) σε σχέση με την παγκόσμια. Παρομοίως αν συγκρίνουμε τα 350δις τζίρο των τριών μεγαλύτερων ρώσικων επιχειρήσεων που βρίσκονται στο παγκόσμιο top100 θα διαπιστώσουμε ξανά ότι το μερίδιό τους περιορίζεται στο 2,5% επί του συνολικού τζίρου των 100 μεγαλύτερων επιχειρήσεων που φτάνει τα 14 τρις. Όπως και να μετρήσει κανείς τη ρωσική οικονομία θα πέφτει ξανά και ξανά σε αυτά τα ποσοστά. Ε λοιπόν αυτό είναι όλο και τίποτα περισσότερο. Η “μεγάλη” Ρωσία αξίζει για την παγκόσμια οικονομία, όσο αξίζει η ελληνική για την Ευρώπη: 2,5%. Είναι προφανές ότι οι Αμερικάνοι και οι Ευρωπαίοι ιμπεριαλιστές τρέμουν μπροστά στον ανερχόμενο ρώσικο “ιμπεριαλισμό”. Χωρίς καμία αμφιβολία είναι έτοιμοι να παραδοθούν χωρίς πολλές κουβέντες. Αστεία πράγματα…

exp imp 2008

Σχήμα 21: Εξαγωγές-Εισαγωγές σε δις$

Συνεχίζεται…

Σημειώσεις:

7 responses to “Ρωσία και ιμπεριαλιστική ηγεμονία [2]

  1. Ωραία όλα αυτά έκανες δουλειά χωρίς αμφισβήτηση. οκ η έννοια του ιμπεριαλισμού έχει μια οικονομική διάσταση ως το τελευταίο στάδιο του καπιταλισμού και δεν ταυτίζεται απλώς με επεκτατική πολιτική.
    Από την τελευταία η Ρωσία, ακόμα και η καθυστερημένη Ρωσία, είχε από το 1815 ως σήμερα.
    Αλλά μετά από αυτά βάλε 10-15 διαγράμματα με τον αριθμό τανκ, αεροπλανοφόρων, πυρηνικών κεφαλών και τελευταίας τεχνολογίας αεροπλάνα ανά χώρα.
    Πάνω πάνω θα είναι 2 χώρες.
    Η μια θα είναι η ψωροκώσταινα Ρωσία.

    @φιλος.
    Μην ανησυχεις, δεν κρύβουμε τίποτα κάτω από το χαλί. Υπομονή μέχρι το τρίτο μέρος…
    Μαραγκός

    Μου αρέσει!

  2. Ποιά είναι τα αντίπαλα στρατόπεδα στον πόλεμο που γίνεται σήμερα στην Ανατολική Ουκρανία;; Το φασιστικό καθεστώς του Κιέβου στέλνει στρατό για να εκκενώσει την πόλη Σλάβιανσκ. Είναι λοιπόν οι κάτοικοι μίας ξεσηκωμένης πόλης απο τη μία πλευρά και ο στρατός που περικυκλώνει την πόλη και απαιτεί την εκκενωσή της από την άλλη! Δεν είναι εμφύλιος πόλεμος στο εσωτερικό ενός λαού που έχει διαιρεθεί λόγω εθνικιστικού μίσους. Δεν είναι τα γειτονικά χωριά που καίγονται από εθνικιστικό μίσος, οπως ήταν στη Γιουγκοσλαβία. Δεν είναι πολεμος κατοίκων εναντίον γειτόνων τους. Οχι. Ειναι πόλεμος μεταξύ του ξεσηκωμένου λαού της Ανατολικής Ουκρανίας και του φασιστικού καθεστώτος του Κιέβου που αρχίζει στρατιωτικές επιχειρήσεις καταστολής της λαϊκής εξέγερσης

    Μου αρέσει!

  3. Την Κριμαία ποιος την πήρε ;
    Το αντιφασιστικό κίνημα ;
    Ή μήπως η ψωροκώσταινα οικονομικά αλλά ο δεύτερος ισχυρότερος στρατός του πλανήτη ;
    Δεν είναι εμφύλιος πόλεμος ακόμα.
    Αν δεν βλέπεις πως η αντίθεση έχει πάρει εθνικά χαρακτηριστικά υπάρχει ένα θέμα πάντως.
    Ίσως να ήθελες πολύ να είναι ο ξεσηκωμένος λαός ενάντια σε ένα φασιστικό καθεστώς αλλά τα άτομα που ηγεμονεύουν τα αιτήματα οι σημαίες δείχνουν πως πρόκειται για κίνημα που φέρει φιλορωσικά , πανσλαβιστικά (τα ΚΚ της Ρωσίας είναι όλα πανσλαβικά και όχι μόνο του Ζουγκάνωφ) και ενίοτε και φιλοτσαρικά χαρακτηριστικά. Και η επίκληση της ΕΣΣΔ και οι σημαίες της συνδυάζονται με τον πανσλαβισμό στην προκείμενη περίπτωση.

    Μου αρέσει!

  4. 2014 «Στη Ρωσία φυσικά υπάρχει ένα καταπιεστικό καθεστώς, μια άρχουσα τάξη που υπό την ηγεσία του Πούτιν προσπαθεί να στήσει το ρώσικο καπιταλισμό στα πόδια του και ταυτόχρονα να ενισχύσει τον εθνικισμό και το μιλιταρισμό, που είχαν υποστεί ένα κάρο ταπεινώσεις στην εποχή του Γιέλτσιν. Ωστόσο η σημερινή Ρωσία είναι μόνο η σκιά της ΕΣΣΔ. Για ποια επεκτατικότητα μιλάμε, και πότε την ορίζουμε χρονικά;»

    1934 Στη Γερμανία φυσικά υπάρχει ένα καταπιεστικό καθεστώς, μια άρχουσα τάξη που υπό την ηγεσία του Χιτλερ προσπαθεί να στήσει το γερμανικό καπιταλισμό στα πόδια του και ταυτόχρονα να ενισχύσει τον εθνικισμό και το μιλιταρισμό, που είχαν υποστεί ένα κάρο ταπεινώσεις στην εποχή της Βαϊμαρης. Ωστόσο η σημερινή Γερμανία είναι μόνο η σκιά της Γερμανικης αυτοκρατοριας. Για ποια επεκτατικότητα μιλάμε, και πότε την ορίζουμε χρονικά;

    Μου αρέσει!

  5. τόσο σκια που κοίτα να δεις που είναι η μεγαλύτερη σε έκταση χώρα στον κόσμο !

    http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries_and_dependencies_by_area

    Δεν είναι επεκτατική δύναμη η Ρωσία στην περιφέρεια της (που όπως είπαμε είναι η μεγαλύτερη στον κόσμο) ;

    Στη Γεωργία τι έγινε ;

    Μην μου πεις πως ήταν πάλι ο «λαός» και οι αντιφασίστες κινηματίες…

    Μου αρέσει!

  6. @Φιλος.
    Η επίκληση στην ΕΣΣΔ έχει ένα συμβολισμό, με τον ίδιο τρόπο που έχει και η επίκληση στον Χίτλερ, τον Μπαντέρα, και τη ναζιστική Γερμανία. Ακόμα κι αν υποθέσουμε ότι υποκρίπτεται από ένα μέρος των διαδηλωτώ ν ή και αυτών που υποκινούν την δική τους εναλλακτική, ένας πανσλαβισμός, σίγουρα είναι προτιμότερο από τις λύσεις που επιδιώκουν τα φασιστόμουτρα του Κιέβου. Αλλά ναι ναι ξέχασα, η κυβέρνηση του Κιέβου βρίσκεται σε άμνυνα η καημενούλα, της πήρανε και την Κριμάια, και οι φασίστες εκει είναι μια μειοψηφία, αυτοί που κυριαρχούν είναι οι φιλελεύθεροι δημοκράτες της Τιμοσένκο.
    Ξεχνάς βεβαίως ότι η Κριμάια ήταν ρωσικο εδαφος μέχρι το 1954. Και μιας και σε απασχολεί που αποσπάστηκε από την Ουκρανία (γιατί άραγε τόσο δάκρυ για την Ουκρανία;) γιατί δεν σε απασχολεί που ο Χρουτσοφ την πάσαρε στην Ουκρανία πριν 60 χρόνια;
    Ξεχνάς επίσης ότι έγινε δημοψήφισμα και η Κριμαία δεν την «πήρε» με κάποια εισβολή η Ρωσία, όπως άρπαζε κάποτε η μεγάλη βρετανία τις αποικίες της. Ξεχνάς ότι η πλειοψηφία της κριμάιας είναι Ρωσοι και όχι απλώς φιλορώσοι (έτσι τουλάχιστον αισθάνονται) και επέλεξαν να ενωθούν με τη Ρωσία.
    Τέλος καλή η αποσπασματική κριτική που κάνεις, αλλά καλό είναι να πάρεις και καμια θέση. Ας πούμε για τον Ντονετσκ ή το Χαρκοβο. Να γίνει ή να μην γίνει δημοψήφισμα για την αυτονομία τους; Η αυτονομία τους θα φράξει τα σχέδια του κιέβου και του ιμπεριαλισμού που επιδιώκουν την εμπέδωση της ηγεμονίας τους μπροστά στην πόρτα της Ρωσίας ή το κύριο για σένα είναι ότι η Ρωσία μπουκάρει στην καημενούλα και αγνή ουκρανία όπως πιστεύει ας πούμε ο «γιώργης», ο «Πέτρος», ο «κάρολος» και η οακκε και όλα τα άλλα έρχονται μετά.
    Οι ψωροκώσταινες δεν χρειάζεται να ειναι ιμπεριαλισμοί για να έχουν στρατιωτική ισχύ. Υπάρχουν άπειρα παραδείγματα στην ιστορία, ιμπεριαλισμοί να ηττώνται όχι μόνο από κράτη όπως πχ η Αιγυπτος του Νασερ στην κρίση του Σουέζ, αλλά και πριν κάν αποκτήσουν την ανεξαρτησία τους από κινημάτα που πάλευαν για αυτό (εθνικοαπελευθερωτικά). Η Κριμαια φυσικά δεν έχει σχέση με όλα αυτά. Για αυτό και δεν έπεσε ούτε μιση σφαίρα κατά την «κατάληψή» της. Πρωτοφανές στα ιστορικά.
    Θεση «φιλε» πάρε θέση, καλή η κριτική, αλλά χωρίς θέση είναι μόνο τρολάρισμα και εκ του ασφαλούς.

    Μου αρέσει!

  7. οακκε ….αστεία αμερικανοκινούμενη μκο.
    Καλή οικονομική ανάλυση αλλά δεν κατάλαβα γιατί είναι κακό να έχεις μεγαλύτερες εκροές κεφαλαίου στην οικονομία σου απ΄οτι είσροές;

    Μου αρέσει!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s