Τουρκία: Το πολιτικό ισλάμ αλλάζει τους συσχετισμούς

Το πρόσωπο που δείχνει τελευταία η Τουρκία στη διεθνή πολιτική σκηνή αντανακλά μια τάση να διαδραματίσει πλέον ένα ρόλο ισάξιου παίχτη με τους «ισχυρούς» Ο Ερντογάν θέλει να γίνει αντιληπτό ότι η Τουρκία μπορεί να κινείται ανεξάρτητα, να παίζει ενίοτε το ρόλο του συνομιλητή και να ασκεί σημαντική επιρροή στις εξελίξεις στη Μέση Ανατολή.Παράλληλα η πρόσφατη εσωτερική επικαιρότητα έρχεται να υπενθυμίσει ότι η Τουρκία, ακροβατεί πάνω σε ένα λεπτό νήμα. Μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα αποκαλύφθηκαν δύο σχέδια στρατιωτικού πραξικοπήματος και ανατροπής του πρωθυπουργού της χώρας Ερντογάν. Τα σχέδια Εργκένεκον και Βαριοπούλα, που ενέπλεκαν υψηλόβαθμα στελέχη του στρατού, δημοσιογράφους, καθηγητές και γραφειοκράτες, έφεραν στην επιφάνεια τις άλυτες αντιθέσεις της τουρκικής κοινωνίας.

Είναι γεγονός πως εδώ και χρόνια η Τουρκία πατάει σε δύο πυλώνες εξουσίας. Επίσημα κυβερνά το μετριοπαθές ισλαμικό Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης, αλλά το κεμαλικό κατεστημένο, που εκφράζει τον τουρκικό εθνικισμό έχει πολύ ισχυρά ερείσματα στο στρατό και στον κρατικό μηχανισμό, και δεν χάνει ευκαιρία να υποδαυλίζει την κυβέρνηση. Από πολλούς η αντίθεση που εκφράζουν οι δύο όψεις του κατεστημένου χαρακτηρίζεται ως «η σύγκρουση των δύο κόσμων». Και σε καθεστωτικό επίπεδο είναι έτσι. Όμως η πραγματικότητα σε αυτό το πολυεθνικό κράτος είναι πιο πολύπλοκη από μια απλή σύγκρουση της «μαντίλας» με τη στρατιωτική γραφειοκρατία και το κοσμικό κράτος.

Ο Κεμάλ και οι μεταρρυθμίσεις

Η κρίση της Οθωμανικής αυτοκρατορίας προς τα τέλη του 19ου αιώνα αποτέλεσε το έδαφος για το κίνημα των Νεότουρκων που εκδηλώθηκε το 1908. Οι Νεότουρκοι είχαν σαν βάση την επιστροφή του συντάγματος του 1876. Ο Κεμάλ ήταν ο μεγαλύτερος ηγέτης του κινήματος και το όραμά του ήταν η δημιουργία ενός κοσμικού κράτους που θα βασίζεται στο τρίπτυχο ένα κράτος, μία γλώσσα, ένα έθνος.

Ο Μουσταφά Κεμάλ γεννήθηκε το 1881 στη Χρυσαυγή Λαγκαδά της τουρκοκρατούμενης Θεσσαλονίκης. Από νεαρή ηλικία έβλεπε εχθρικά το Οθωμανικό κράτος. Το 1905 διορίστηκε υπαρχηγός του Γενικού επιτελείου της Ακαδημίας στη Κωνσταντινούπολη, αλλά λόγω της αντίθεσής του με το καθεστώς φυλακίστηκε για λίγους μήνες. Η επιτυχία που απογείωσε το κύρος του Κεμάλ ήταν η απόκρουση των δυνάμεων της Αντάντ στα Δαρδανέλια το 1915. Το 1918 η ανακωχή του Μούνδρου μεταξύ των δυνάμεων της Αντάντ και της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, βρήκε τον Κεμάλ αντίθετο καθώς την θεώρησε ταπεινωτική. Μετά την ανακωχή του Μούνδρου ο Κεμάλ τοποθετήθηκε στο υπουργείου Εθνικής Άμυνας στην Κωνσταντινούπολη και άρχισε να οργανώνει ένα εθνικιστικό κίνημα, που κάτω από την ομπρέλα του στέγασε διάφορες δυνάμεις εχθρικές προς τον Σουλτάνο. Με την υποστήριξη των Άγγλων ο Κεμάλ διορίστηκε από τον Σουλτάνο επιθεωρητής των ανατολικών επαρχιών. Τότε ο Κεμάλ δήλωσε με ένα πρωτόκολλο φιλία προς την Αγγλία και ξεκίνησε ανταρτοπόλεμο προς την Υψηλή πύλη.

Τον Οκτώβριο 1923 ανακήρυξε την Τούρκικη Δημοκρατία και έγινε ο πρώτος πρόεδρός της. Αμέσως κατάργησε το χαλιφάτο και ξεκίνησε ένα μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα βασισμένο περισσότερο στα πρότυπα της Δύσης. Έτσι, άλλαξε τον αστικό και ποινικό κώδικα, εισήγαγε το λατινικό αλφάβητο και άλλαξε το ημερολόγιο. Επιπλέον επέβαλε αλλαγή των επωνύμων: κάθε Τούρκος υποχρεώθηκε να αποκτήσει οικογενειακό επώνυμο. Όσον αφορά τη θέση της γυναίκας, ο Κεμάλ εξίσωσε τα δύο φύλα καθώς έδωσε στις γυναίκες το δικαίωμα του εκλέγειν και του εκλέγεσθαι και κατάργησε την πολυγαμία. Τέλος προσπάθησε βίαια να διαχωρίσει το κράτος από την εκκλησία. Στα πλαίσια του πολέμου ενάντια στο Ισλάμ, κατάργησε τάγμα των Δερβίσηδων και απαγόρευσε σε τη μαντίλα και τη θρησκευτική εκπαίδευση.

Όσον αφορά την εξωτερική πολιτική του Κεμάλ συνοψίζονταν στη φράση «ειρήνη στο εσωτερικό και ειρήνη στον κόσμο». Είναι γεγονός πως κατά την περίοδο που κυβέρνησε η Τουρκία διατήρησε καλές σχέσεις με τις γειτονικές χώρες. Μάλιστα ο Βενιζέλος πρότεινε τον Κεμάλ για υποψήφιο του Νόμπελ ειρήνης.

To κεμαλικό κατεστημένο μετά τον Κεμάλ

Ο Κεμάλ και το κίνημα των Νεότουρκων εξέφρασαν μια παραγκωνισμένη αστική τάξη, που προσπαθούσε να ισχυροποιήσει την παρουσία της σε κόντρα με το καθεστώς του Σουλτάνου. Έτσι οι μεταρρυθμίσεις που προωθούσε είχαν έναν προοδευτικό χαρακτήρα.
Όμως οι προοδευτικές αλλαγές έγιναν από αξιωματικούς, που στη συνέχεια επέβαλαν ένα αυταρχικό καθεστώς, ενώ η προσωπολατρία για τον Κεμάλ πήρε διαστάσεις θρησκευτικές. Ο κοινοβουλευτισμός, επιβλήθηκε από το κεμαλικό καθεστώς μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου με σκοπό να ενταχθεί η Τουρκία στο ΝΑΤΟ και να διαδραματίσει ένα ρόλο στη γεωπολιτική σκακιέρα της δύσης. Φυσικά ήταν απόλυτα ελεγχόμενος από τους στρατιωτικούς, χωρίς κάποιο δημοκρατικό περιεχόμενο. Απλά ήταν ο καλύτερος τρόπος να εξυπηρετήσει το κεμαλικό αστικό μπλοκ τα συμφέροντά του.

Ο ολοένα αυξανόμενος συντηρητισμός των κεμαλιστών ήταν αναπόφευκτος, στο βαθμό που εκπροσωπούσαν όλο και περισσότερο κυρίως την γραφειοκρατική ελίτ. Μετά το τέλος του πολέμου έγιναν τρία πραξικοπήματα στην Τουρκία, ενώ το κεμαλικό καθεστώς πολεμούσε το πολιτικό Ισλάμ με διαφορετική σφοδρότητα ανάλογα με τις συγκεκριμένες κυβερνήσεις. Ένα σημείο τομής ήταν η περίοδος διακυβέρνησης του νεοφιλελεύθερου Οζάλ, που ήρθε στην εξουσία μετά το τρίτο πραξικόπημα από τους στρατηγούς. Αν και οι στρατιωτικοί ανέβασαν τον Οζάλ στην εξουσία, εκείνος, μετά τη μερική αποκατάσταση του κοινοβουλευτισμού, έκανε άνοιγμα προς το πολιτικό Ισλάμ και διαμόρφωσε το έδαφος για τη διείσδυσή του στον κρατικό μηχανισμό. Άλλωστε στην παρούσα φάση το Ισλάμ ήταν χρήσιμος σύμμαχος για το ξεκλήρισμα της αριστεράς. Ο Οζάλ μιλούσε για σύνθεση του κεμαλικού κατεστημένου με το Ισλάμ. Βέβαια οι εσωτερικές αντιπαραθέσεις στο κόμμα της Μητέρας Πατρίδας ήταν έντονες. Έτσι στη δύση της καριέρας του Οζάλ στην πολιτική σκηνή, το κεμαλικό κατεστημένο πέρασε στην επίθεση, διώχνοντας και συλλαμβάνοντας πολλούς ισλαμιστές αξιωματικούς.

Αυτό το κλίμα ενίσχυσε το καθαρόαιμο Ισλάμ. Η ανάδειξη του Ερμπακάν ως πρωθυπουργού το 1996, σε μια περίοδο υποχώρησης του πολιτικού Ισλάμ σε παγκόσμιο επίπεδο, ήταν ένα γερό πλήγμα για την κεμαλική στρατογραφειοκρατία. Ο Ερμπακάν μάλιστα ταξίδεψε σε διάφορες μουσουλμανικές χώρες όπως η Αίγυπτος και το Ιράν προωθώντας την δημιουργία μιας Ισλαμικής Κοινής Αγοράς. Όταν το κεμαλικό καθεστώς θεώρησε ότι το Ισλάμ δυναμώνει επικίνδυνα άρχισε πάλι τις εκκαθαρίσεις θέτοντας το Κόμμα Ευημερίας εκτός νόμου και απαγορεύοντας στον Ερμπακάν να συμμετέχει στην πολιτική ζωή. Οι ισλαμιστές ίδρυσαν το Κόμμα Αρετής και όταν τέθηκε και αυτό εκτός νόμου, ίδρυσαν το Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης, το οποίο ανέδειξαν νικητή οι εκλογές του 2002.

Το Ισλάμ παρά τις αλλεπάλληλες επιθέσεις από το βαθύ κράτος των κεμαλιστών, κατάφερε να επιβιώσει, αλλά και ενισχύθηκε πολιτικά. Τα λαϊκά στρώματα απέρριψαν το κεμαλικό κατεστημένο γιατί αφενός βύθισε τη χώρα στη φτώχεια και αφετέρου ήταν πλέον ταυτόσημο με τη διαφθορά. Η κρίση για την οποία ευθύνονταν οι κεμαλιστές ήταν η χειρότερη των τελευταίων πενήντα χρόνων, και ήρθε η ώρα να πληρώσουν. Το πολιτικό Ισλάμ φαίνονταν πιο αξιόπιστο στα μάτια των κατώτερων λαϊκών στρωμάτων που επιθυμούσε κοινωνική δικαιοσύνη και διαφάνεια.

Το τούρκικο Ισλάμ

Το Ισλάμ στην Τουρκία παρά τους διωγμούς, πολλές πάντα κατάφερνε να ανασυσταθεί ανατρέποντας τα σχέδια των στρατιωτικών για αποισλαμοποίηση. Και αυτό ήταν λογικό στο βαθμό που εξέφρασε με έναν τρόπο τα λαϊκά στρώματα και τις δυνάμεις που επιθυμούσαν εκδημοκρατισμό. Όπως συνέβη και σε άλλες χώρες ύπαρξης του μουσουλμανισμού, π.χ. Λίβανος, το Ισλάμ είχε δημιουργήσει έναν κοινωνικό δίκτυο αλληλεγγύης και υποστήριξης των φτωχών κερδίζοντας έτσι ερείσματα στην εργατική τάξη και στους μαχαλάδες.

Τα δύο βασικά ρεύματα του μουσουλμανισμού, σουνίτες και σιίτες, μπορεί να έχουν θρησκευτικές διαφορές για το διάδοχο του Μωάμεθ. Πέρα από αυτό όμως ο σιιτισμός αποτελεί το πιο ριζοσπαστικό κομμάτι των μουσουλμάνων καθώς έχει ταυτιστεί σε ένα βαθμό με τους καταπιεσμένους, ενσωματώνοντας κάποια αντικαπιταλιστικά στοιχεία (Ιράν, Λίβανος). Παρόλο που ο σουνιτισμός είναι η πιο συντηρητική εκδοχή του Ισλάμ, με αποκορύφωμα τους Ουαχαβίτες της Σαουδικής Αραβίας, στην Τουρκία ουδέποτε πήρε τόσο συντηρητικά χαρακτηριστικά. Για παράδειγμα η θέση της γυναίκας στο σιιτικό Ιράν είναι απείρως χειρότερη από ότι στην Τουρκία.

Νεοοθωμανισμός

Η επιστροφή του Ισλάμ στην πολιτική σκηνή, με τις εκλογές που ανέδειξαν το ΑΚΡ νικητή επισφραγίστηκε και από τη χάραξη μιας συγκεκριμένης πολιτικής, που χαρακτηρίζεται ως Νεοοθωμανισμός. Αρχιτέκτονας αυτής της πολιτικής ήταν σε μεγάλο βαθμό ο Αχμέτ Νταβούτογλου, (τότε σύμβουλος του Ερντογάν) ο οποίος συνοπτικά υποστηρίζει πως η Τουρκία δεν είναι περιφέρεια, αλλά μια χώρα μεγάλης γεωπολιτικής συμμαχίας, που μπορεί να παίξει καθοριστικό παιχνίδι στη Μέση Ανατολή και να θέσει διάφορες χώρες υπό την επιρροή της.

Η πολιτική αυτή έχει βέβαια και ένα κόστος, π.χ. οι σχέσεις με τις ΗΠΑ και το Ισραήλ περνούν κρίση, λόγω του ανοίγματος στην Παλαιστίνη και το Ιράν. Έπειτα το άνοιγμα της Τουρκίας προς το μουσουλμανικό κόσμο αποτελεί μια απειλή για χώρες που μέχρι στιγμής ήταν οι ίδιες θεματοφύλακες της ευρύτερης περιοχής όπως η Σαουδική Αραβία.

Γενικά ο Νεοοθωμανισμός επιχειρεί να πετύχει αυτό που δεν κατάφερε να πετύχει ο Κεμαλισμός αλλά με διαφορετικό τρόπο. Το κεμαλικό καθεστώς άσκησε διωγμούς με μεγάλη σφοδρότητα στον κουρδικό πληθυσμό και στους αγωνιστές της αριστεράς, ενώ ήταν γενικότερα πολύ αυταρχικό. Οι απίστευτες εικόνες καταστολής του παράνομου γιορτασμού της πρωτομαγιάς στην πλατεία Ταξίμ τα προηγούμενα χρόνια είναι χαρακτηριστικές. Από την άλλη ο αθέμιτος πόλεμος ενάντια στο Ισλάμ ήταν τελικά μια τρικλοποδιά και για το ίδιο το καθεστώς. Δεν θα μπορούσε με τόσες εντάσεις στο εξωτερικό να παρουσιάζει μια κοινωνία με στοιχειώδη συνοχή προς τα έξω, καθιστώντας την Τουρκιά μια αξιόπιστη γεωπολιτική δύναμη. Η πολιτική Νταβούτογλου, που πατάει στο μετριοπαθές Ισλάμ επιχειρεί να αμβλύνει τις αντιθέσεις, ικανοποιώντας από τη μια τους μουσουλμάνους, και από την άλλη δείχνοντας διαθέσεις για προώθηση των σχέσεων με τη Δύση. Το κεμαλικό καθεστώς θεωρούσε οποιαδήποτε συνδιαλλαγή με το Ισλάμ ως πολιτική υποχώρηση, τελικά όμως είτε οι στρατιωτικοί το επιθυμούν είτε όχι τι Ισλάμ εκπροσωπεί ένα σημαντικό τμήμα της κοινωνίας και δε μπορεί να καταργηθεί με νόμους και διατάγματα.

Αλλαγή συσχετισμών και μερικός εκδημοκρατισμός

Οι τελευταίες εξελίξεις στην Τουρκία με τα σχέδια ανατροπής της κυβέρνησης δείχνουν ότι το βαθύ κράτος καλά κρατεί. Οι κεμαλιστές από τη μία προκαλούσαν ανοιχτά τη νόμιμη κυβέρνηση και από τη άλλη οργάνωναν την παράνομη δράση. Αυτή τη φορά όμως ο Ερντογάν και το ΑΚΡ έδειξαν μεγαλύτερη αποφασιστικότητα εκδίδοντας εντάλματα και φυλακίζοντας δεκάδες υπόπτους. Κατάλαβαν πλέον πως δεν γίνεται να συνεχίσουν να εθελοτυφλούν και να παραμερίζουν απέναντι σε μια χούφτα εθνικιστών και στο παρακράτος τους. Άλλωστε ο λαός είναι με το μέρος της κυβέρνησης, πράγμα που δημιουργεί μια καλή συγκυρία για εκκαθαρίσεις και ξερίζωμα αυτού του αγκαθιού. Αυτή τη στιγμή ο πρωθυπουργός επιχειρεί αφενός να ενισχύσει το κύρος του εσωτερικά, αφενός να φανεί η Τουρκία στη διεθνή σκηνή ως μια υπολογίσιμη δύναμη. Παράλληλα με τις διώξεις των παρακρατικών, στη εξωτερική πολιτική ο Ερντογάν επιχειρεί να γεφυρώσει τις σχέσεις της Τουρκίας με τις αραβικές χώρες, σε αντίθεση με την φιλοαμερικάνικη πολιτική των κεμαλιστών. Η συνεργασία με το Ιράν και η συμμετοχή στην αποστολή για το σπάσιμο του αποκλεισμού της Γάζας, αποτελούν δυναμικές κινήσεις της Τουρκίας προς αυτή την κατεύθυνση. Μάλιστα η Τουρκία κάλυψε πολιτικά εξαρχής την αποστολή του στολίσκου στην Παλαιστίνη και μετά το δολοφονικό χτύπημα αντέδρασε έντονα διακόπτοντας τις διπλωματικές σχέσεις με τους σιωνιστές.

Η αλλαγή συσχετισμών μεταξύ των δύο πυλώνων εξουσίας εκφράστηκε και στο εσωτερικό. Φέτος μετά από πολλά χρόνια γιορτάστηκε η εργατική πρωτομαγιά στην Τουρκία, κάτω βέβαια από δρακόντεια μέτρα ασφαλείας. Μετά την διεθνή κατακραυγή για κατάφωρη καταπάτηση των κοινωνικών ελευθεριών η κυβέρνηση αντιλαμβάνεται πως έχει έρθει η ώρα για έναν έστω και κουτσουρεμένο εκδημοκρατισμό και επιχειρεί να ανοίξει λίγο τη στρόφιγγα με απόλυτα ελεγχόμενο τρόπο. Το κεμαλικό εγχείρημα ένα κράτος, μία γλώσσα, ένα έθνος σε αυτή τη χώρα που ζουν περίπου 52 διαφορετικές εθνότητες απέτυχε, καθώς οι συνεχιστές του Κεμάλ βύθισαν τη χώρα στην κρίση. Η οποιαδήποτε απόπειρα της αστικής τάξης για εκσυγχρονισμό περνά αναγκαστικά από την παραχώρηση περισσότερων δικαιωμάτων. Όμως αυτό δεν πρόκειται να γίνει με έναν ομαλό τρόπο που η κυβέρνηση Ερντογάν έχει κατά νου. Αν το καπάκι της κατσαρόλας ανοίξει θα βγουν στη επιφάνεια όλες οι κρυμμένες αντιθέσεις.

Το βαθύ κράτος των στρατιωτικών μπορεί αυτή τη στιγμή να είναι σε δυσμενή θέση μετά τις αλλεπάλληλες αποκαλύψεις για σχέδια πραξικοπήματος. Όμως ο στρατός είναι μια πανίσχυρη οικονομική δύναμη της χώρας και τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά. Οι πιέσεις προς την κυβέρνηση θα συνεχιστούν. Έπειτα οι προσπάθειες εκδημοκρατισμού από την κυβέρνηση αποσκοπούν στη δημιουργία κοινωνικών συμμαχιών, κυρίως όμως γίνονται στο πλαίσιο ενίσχυσης της πορείας ένταξης της Τουρκίας στη Ε.Ε. Αν όμως η αριστερά σηκώσει κεφάλι απαιτώντας πραγματικές λύσεις, τότε η ισλαμική κυβέρνηση θα παίξει το ρόλο του θεματοφύλακα του νόμου και της τάξης επιστρέφοντας στην καταστολή. Άλλωστε κάτι τέτοιο νομιμοποιείται πλήρως και από τη Δύση σε αυτή τη συγκυρία. Η οικονομική κρίση έχει επιφέρει μια άγρια επίθεση σε όλη τη Ε.Ε. για την κατάργηση των δικαιωμάτων και της αξιοπρέπειας ακόμα και κομματιών της μέχρι τώρα «προνομιούχας» εργατικής τάξης. Με την Ελλάδα σαν πειραματόζωο εφαρμόζεται η στρατηγική της αστικής τάξης για την επιβίωση του κεφαλαίου. Το κόστος δεν έχει καμιά σημασία. Η μόνη απάντηση των δυτικών κυβερνήσεων στις αντιρρήσεις της εργατικής τάξης είναι η καταστολή και η ποινικοποίηση των κοινωνικών αγώνων. Στο λυκόφως λοιπόν των κοινωνικών ελευθεριών και δικαιωμάτων, η πορεία εκδημοκρατισμού της Τουρκίας δυσχεραίνεται και η Αριστερά έχει να διανύσει ένα πολύ δύσκολο δρόμο.

Σοφ. Κ

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s